Euricius Cordus (1486-1535)

I, 22. AD SCAEVOLAM

Me petis ut credam paucos tibi Scaeuola nummos
   ad sex, aut, nec eis amplius, octo dies.
Hoc illos intra spatium te reddere iuras,
   sed uel iurato non tibi danda fides.
Forsitan ad Graecas differes usque Calendas,
   ne totum perdam, do tibi dimidium

Marcial, I, 75
Dimidium donare Lino quam credere totum
Qui mauult, mauult perdere dimidium.

———————————————–

I, 28. AD LECTOREM

(…)
Sit lasciua licet procaxque Musa,
castus spiritus est sacri Poetae.

Catulo, 16
Nam castum esse decet pium poetam
ipsum, uersiculos nihil necesse est

————————————————

II, 49. DE FRONTONE

Cum faceret ruri uersus, chartisque careret,
   dicitur in planam Fronto notasse niuem.
Dignior huis nunquam contingent pagina uati,
   haec nisi, uel uentus, uel fluuius fuerit.

Catulo, 70
In vento et rapida scibere oportet aqua

————————————————

III, 3. DE RVSTICORVM INFELICITATE

O infelices nimium, mala si sua norint,
   agricolas, uenia nunc Maro dico tua.
Flebilius nihil est isto, quam rusticus, aeuo,
   qui sua ceu seruus non sibi rura colit.
Cum riguit totum miser et sudauit in annum,
   milleque  sollicito dura labore tulit,
ex tot uix quantum rursum serat accipit agris ;
   quod superest deses uindicat ara suum.

Virgilio, Georgicas, II, 458-459
O fortunatos nimium, sua si bona norint,
   agricolas…

—————————————————–

III, 34. IN MORIAM ERASMI

Moria dicta fuit, quarter octo leonibus emi,
   redde mihi numos bibliopola, sapit.

Marcial, VIII, 13
 Morio dictus erat: viginti milibus emi.
Redde mihi nummos, Gargiliane: sapit.

El paisaje de Toscana

Plinio. Cartas, V, 6, 1-13

C. PLINIVS DOMITIO APOLLINARI SVO S.

Amaui curam et sollicitudinem tuam, quod, cum audisses me aestate Tuscos meos petiturum, ne facerem suasisti, dum putas insalubres. 2 Est sane grauis et pestilens ora Tuscorum, quae per litus extenditur; sed hi procul a mari recesserunt, quin etiam Appennino, saluberrimo montium, subiacent. 3 Atque adeo ut omnem pro me metum ponas, accipe temperiem caeli[1], regionis situm, uillae amoenitatem, quae et tibi auditu et mihi relatu iucunda erunt.

4 Caelum[1] est hieme frigidum et gelidum; myrtos, oleas quaeque alia assiduo tepore laetantur, aspernatur ac respuit; laurum tamen patitur atque etiam nitidissimam profert, interdum, sed non saepius quam sub urbe nostra, necat. 5 Aestatis mira clementia: semper aer spiritu aliquo mouetur, frequentius tamen auras quam uentos habet. 6 Hinc senes multi: uideas auos proauosque[2] iam iuuenum, audias fabulas ueteres sermonesque maiorum, cumque ueneris illo, putes alio te saeculo natum.

7 Regionis forma pulcherrima. Imaginare amphitheatrum aliquod immensum et quale sola rerum natura possit effingere. Lata et diffusa planities montibus cingitur, montes summa sui parte procera nemora[3] et antiqua habent. Frequens ibi et uaria uenatio. 8 Inde caeduae siluae[4] cum ipso monte descendunt. Has inter pingues terrenique colles (neque enim facile usquam saxum, etiam si quaeratur occurrit) planissimis campis fertilitate non cedunt, opimamque messem serius tantum, sed non minus percoquunt. 9 Sub his per latus omne uineae porriguntur unamque faciem longe lateque contexunt; quarum a fine imoque quasi margine arbusta nascuntur. 10 Prata inde campique, campi quos non nisi, ingentes boues et fortissima aratra perfringunt: tantis glaebis[5] tenacissimum solum, cum primum prosecatur, assurgit ut nono demum sulco perdometur. 11 Prata florida et gemmea trifolium aliasque herbas teneras semper et molles et quasi nouas alunt. Cuncta enim perennibus riuis nutriuntur; sed ubi aquae plurimum, palus nulla, quia deuexa terra quidquid liquoris accepit nec absorbuit effundit in Tiberim. 12 Medios ille agros secat, nauium patiens, omnesque fruges deuehit in urbem[7], hieme dumtaxat et uere; aestate summittitur immensique fluminis nomen arenti alueo[6] deserit, autumno resumit. 13 Magnam capies uoluptatem, si hunc regionis situm ex monte prospexeris. Neque enim terras tibi, sed formam aliquam ad eximiam pulchritudinem pictam uideberis cernere: ea uarietate, ea descriptione, quocumque inciderint oculi, reficientur.


[1] caelum, i : clima
[2] proauus, i: bisabuelo
[3] nemus, oris(n.): bosque
[4] caedua silua: bosque que puede cortarse, suministra leña para calefacción y pequeños materiales de construcción. Se opone a nemora procera et antiqua, bosque que se dejaba crecer y puede suministrar madera para vigas
[5] glaeba, ae: mota de tierra
[6] alueus, i: lecho del río
[7] in urbem : se refiere evidentemente a Roma

La Esperanza

haec dea [Spes], cum fugerent sceleratas numina terras[1],
in dis invisa sola remansit humo.
haec facit ut vivat fossor quoque compede vinctus,
liberaque a ferro crura futura putet,
haec facit ut, videat cum terras undique nullas,
naufragus in mediis brachia iactet aquis.
saepe aliquem sollers medicorum cura reliquit,
nec spes huic vena deficiente cadit.
carcere dicuntur clausi sperare salutem,
atque aliquis pendens in cruce vota facit.
haec dea quam multos laqueo sua colla ligantis
non est proposita passa perire nece!

Ovidius. Ex ponto, 1, 6, 29-40

[1] Ἐλπὶς ἐν ἀνθρώποισι μόνη θεὸς ἐσθλὴ ἔνεστιν,/ἄλλοι δ´ Οὔλυμπόνδ´ ἐκπρολιπόντες ἔβαν· (Teognis, 1, 1135)
(La Esperanza es la única buena diosa que está entre los hombres, los otros dioses nos han abandonado y se han ido al Olimpo)

 

Ebrietas

Horacio, Epistolas, 1, 5, 16-20

quid non ebrietas dissignat ? operta recludit,
spes iubet esse ratas, ad proelia trudit inertem,
sollicitis* animis onus eximit, addocet artes.
fecundi calices quem non fecere disertum?
Contracta** quem non in paupertate solutum?

* sollicitus, a, um: lleno de ansiedad, inquieto, preocupado…
** contracta paupertate : estrecha pobreza, que vive precariamente

O dulce otium!

Plinio el joven, Cartas, I, 9

Plinius Minicio Fundano suo s.

Mirum est quam singulis diebus in urbe ratio aut constet[1] aut constare videatur, pluribus iunctisque non constet. [2] Nam si quem interroges ‘Hodie quid egisti?’ respondeat: ‘Officio togae virilis interfui[2], sponsalia aut nuptias frequentavi, ille me ad signandum testamentum, ille in advocationem, ille in consilium rogavit.’ [3] Haec quo die feceris, necessaria, eadem, si cotidie fecisse te reputes, inania videntur, multo magis cum secesseris[3]. Tunc enim subit recordatio: ‘Quot dies quam frigidis rebus absumpsi![4]

[4] Quod evenit mihi postquam in Laurentino meo aut lego aliquid aut scribo aut etiam corpori vaco[5], cuius fulturis[6] animus sustinetur. [5] Nihil audio quod audisse, nihil dico quod dixisse paeniteat; nemo apud me quemquam sinistris sermonibus carpit[7], neminem ipse reprehendo, nisi tamen me cum parum commode scribo; nulla spe nullo timore sollicitor, nullis rumoribus inquietor: mecum tantum et cum libellis loquor. [6] O rectam sinceramque vitam! O dulce otium honestumque ac paene omni negotio pulchrius! O mare, o litus, verum secretumque μουσεῖον, quam multa invenitis, quam multa dictatis!

[7] Proinde tu quoque strepitum istum inanemque discursum et multum ineptos labores, ut primum fuerit occasio, relinque teque studiis vel otio trade. [8] Satius est[8] enim, ut Atilius noster eruditissime simul et facetissime dixit, otiosum esse[9] quam nihil agere. Vale.

[1] ratio … constet : la cuenta… sea justa
[2] ‘Officio togae virilis interfui : asistí a la ceremonia de la puesta de la toga viril
[3] secedo: retirarse
[4] adsumo: consumir
[5] corpori vacare: ejercitar el cuerpo
[6] fultor, oris: sostén
[7] carpere: acosar
[8] satius est + infinitivo: es preferible…
[9] otiosum esse : disfrutar del ocio

Actitud ante la muerte

Cicerón. Tusculanas, 1.117-119

[117] Quae cum ita sint, magna tamen eloquentia est utendum atque ita velut superiore e loco contionandum (1), ut homines mortem vel optare incipiant vel certe timere desistant nam si supremus ille dies non extinctionem, sed commutationem adfert loci, quid optabilius? sin autem perimit ac delet omnino, quid melius quam in mediis vitae laboribus obdormiscere et ita coniventem (2) somno consopiri sempiterno (3)? Quod si fiat, melior Enni quam Solonis oratio. Hic enim noster:

‘nemo me lacrimis decoret’ inquit ‘nec funera fletu faxit!’ (4)

at vero ille sapiens:

‘Mors mea ne careat lacrimis: linquamus amicis
Maerorem, ut celebrent funera cum gemitu.’ (5)

[118] Nos vero, si quid tale acciderit, ut a deo denuntiatum (6) videatur ut exeamus e vita, laeti et agentes gratias pareamus emittique nos e custodia et levari vinclis arbitremur, ut aut in aeternam et plane in nostram domum remigremus aut omni sensu molestiaque careamus; sin autem nihil denuntiabitur, eo tamen simus animo, ut horribilem illum diem aliis, nobis faustum putemus nihilque in malis ducamus, quod sit vel a diis inmortalibus vel a natura parente omnium constitutum (7). Non enim temere nec fortuito sati (8) et creati sumus, sed profecto fuit quaedam vis, quae generi consuleret (9) humano nec id gigneret aut aleret, quod cum (10) exanclavisset (11) omnes labores, tum incideret in mortis malum sempiternum: portum potius paratum nobis et perfugium putemus. [119] Quo utinam velis passis (12) pervehi liceat! Sin reflantibus ventis reiciemur, tamen eodem paulo tardius referamur necesse est. Quod autem omnibus necesse est, idne miserum esse uni potest?

1) Gerundio de contionor: harengar
(2) Participio de coniveo: cerrar (los ojos)
(3) somno consopiri sempiterno: dormirse con un sueño eterno
(4) Ennius. Epigramata
(5) Solon. Elegiae
(6) Denuntio: notificar, anunciar
(7) Constitutum sit
(8) Sero, is, ere, sevi, satum: plantar, procrear, hacer nacer
(9) Consulo + dativo: velar por, ocuparse de
(10) Cum…tum
(11) Exanclo, as, ere, avi, atum: soportar completamente
(12) Participio pasivo de pando, is, ere, pandi, pansum: extender, desplegar

La risa

Ovidio. Ars amatoria, III, 281-290

Quis credat? Discunt etiam ridere puellae,
quaeritur aque illis hac quoque parte decor.
Sint modici rictus paruaeque utrimque lacunae
et summos dentes ima labella tegant,
nec sua perpetuo contendant ilia risu,
sed leue nescio quid femineumque sonent.
Est quae peruerso distorqueat ora cachinno ;
cum risu laeta est altera, flere putes ;
illa sonat raucum quiddam atque inamabile: ridet,
ut rudit a scabra turpis asella mola.

¿Quién lo creería? Incluso a reír aprenden las muchachas, que ganan por esta parte también galanura. Estírese la boca poco y salgan chicos los hoyuelos al uno y otro lado; que el borde de los labios cubra la corona de los dientes; no retiemblen los ijares sin parar riendo, sino resuene la risa con un no sé qué de leve y femenino. Está la que sesga la boca en torcida carcajada, y aquella otra que, cuando ríe contenta, parece que llora; la de más allá deja escapar una suerte de son ronco y desapacible: ríe como rebuzna la burra penca al pie de la rugosa muela.
(Traducción de Francisco Socas)

Discurso de Socrates al ser condenado a muerte

Cicerón. Tusculanas, I. 97-99

[97] vadit enim in eundem carcerem atque in eundem paucis post annis scyphum (1) Socrates, eodem scelere iudicum quo tyrannorum Theramenes (2). quae est igitur eius oratio, qua facit (3) eum Plato usum apud iudices iam morte multatum? “magna me” inquit “spes tenet, iudices, bene mihi evenire, quod mittar ad mortem. necesse est enim sit alterum de duobus, ut aut sensus omnino omnis mors auferat aut in alium quendam locum ex his locis morte migretur. quam ob rem, sive sensus extinguitur morsque ei somno similis est, qui non numquam etiam sine visis somniorum placatissimam quietem adfert, di boni, quid lucri est emori! aut quam multi dies reperiri possunt, qui tali nocti anteponantur! cui si similis est perpetuitas omnis consequentis temporis, quis me beatior? [98] sin vera sunt quae dicuntur, migrationem esse mortem in eas oras, quas qui e vita excesserunt incolunt, id multo iam beatius est. tene, cum ab is, qui se iudicum numero haberi volunt, evaseris, ad eos venire, qui vere iudices appellentur, Minoem, Rhadamanthum, Aeacum, Triptolemum, convenireque eos qui iuste et cum fide vixerint ! haec peregrinatio mediocris vobis videri potest? ut vero conloqui cum Orpheo, Musaeo, Homero, Hesiodo liceat, quanti tandem aestimatis? equidem saepe emori, si fieri posset, vellem, ut ea quae dico mihi liceret invisere. quanta delectatione autem adficerer, cum Palamedem, cum Aiacem, cum alios iudicio iniquo circumventos convenirem! temptarem etiam summi regis, qui maximas copias duxit ad Troiam, et Ulixi Sisyphique prudentiam, nec ob eam rem, cum haec exquirerem sicut hic faciebam, capite damnarer. Ne vos quidem, iudices ii, qui me absolvistis, mortem timueritis. [99] nec enim cuiquam bono mali quicquam evenire potest nec vivo nec mortuo, nec umquam eius res a dis inmortalibus neglegentur, nec mihi ipsi hoc accidit fortuito. nec vero ego is, a quibus accusatus aut a quibus condemnatus sum, habeo quod suscenseam, nisi quod mihi nocere se crediderunt.” et haec quidem hoc modo; nihil autem melius extremo: “sed tempus est” inquit “iam hinc abire, me, ut moriar, vos, ut vitam agatis. utrum autem sit melius, dii inmortales sciunt, hominem quidem scire arbitror neminem.”
Ne (4) ego haud (5) paulo hunc animum malim (6) quam eorum omnium fortunas, qui de hoc iudicaverunt. etsi, quod praeter deos negat scire quemquam, id scit ipse utrum sit melius—nam dixit ante—, sed suum illud, nihil ut adfirmet, tenet ad extremum.

(1) Scyphus, i (σκύφος): copa
(2) Theramenes: uno de las Treinta Tiranos de Atenas
(3) Facio: representar
(4) Ne: (partícula afirmativa, tomada del griego νή):  sí, seguramente, verdaderamente. (Cicerón la utiliza al comienzo de la proposición, unida a un pronombre personal o demostrativo: ne ego, ne tu, ne ille, ne ista)
(5) Haud: negación referida a una palabra. Se emplea delante de un adjetivo, un adverbio y los verbos scio y dubito
(6) Malim : Se utiliza el subjuntivo como una afirmación atenuada. Es un hecho, pero se presenta como una eventualidad

Consejos en la enfermedad

 

Seneca
Cartas a Lucilio, 78

Séneca expone a Lucilio, enfermo, lo que le ha ayudado a él a soportar la enfermedad: la filosofía y la amistad
[3] Quae mihi tunc fuerint solacio dicam, si prius hoc dixero, haec ipsa, quibus adquiescebam (1), medicinae vim habuisse. In remedium cedunt (2) honesta solacia, et quicquid animum erexit (3), etiam corpori prodest. Studia mihi nostra saluti (4) fuerunt. Philosophiae acceptum (5) fero, quod surrexi, quod convalui. Illi vitam debeo et nihil illi minus debeo. [4] Multum mihi contulerunt ad bonam valetudinem amici, quorum adhortationibus, vigiliis, sermonibus adlevabar. Nihil aeque, Lucili, virorum optime, aegrum reficit atque adiuvat quam amicorum adfectus; nihil aeque expectationem mortis ac metum subripit. Non iudicabam me, cum illos superstites relinquerem, mori. Putabam, inquam, me victurum non cum illis, sed per illos. Non effundere (6) mihi spiritum videbar, sed tradere (7). Haec mihi dederunt voluntatem adiuvandi me et patiendi omne tormentum; alioqui (8) miserrimum est, cum animum moriendi proieceris (9), non habere vivendi.

(1) Acquiesco (adq-), is, ere, quievi, quietum: darse al descanso, encontrar la calma
(2) Cedere in: cambiarse en
(3) Erigo, is, ere, rexi, rectum: levantar, dar ánimo
(4) Doble dativo: mihi (atribución)… saluti (consecuencia)
(5) Acceptum: en contabilidad, la cuenta de ingresos
(6) Effundere: expandir fuera, dispersar
(7) Tradere: hacer pasar a otro, transmitir
(8) Alioqui: de otro modo, sin lo cual
(9) Proiicio, is, ere, ieci, iectum: lanzar hacia delante, expulsar

El dolor se acrecienta quejándose
[13] Noli mala tua facere tibi ipse graviora et te querellis onerare. Levis est dolor, si nihil illi opinio (1) adiecerit; contra, si exhortari te coeperis ac dicere: » Nihil est aut certe exiguum est. Duremus; iam desinet»; levem illum, dum putas, facies. Omnia ex opinione suspensa sunt; non ambitio tantum ad illam respicit et luxuria et avaritia. Ad opinionem dolemus. Tam miser est quisque quam credidit.
(1) Opinio, onis: conjetura, idea, representación

Una nana

FLORILEGIUM RECENTORIS LATINITATIS
Curavit Milena MINKOVA
LEUVEN UNIVERSITY PRESS
2018

 

Ioannes Iovianus Pontanus.
(1429-1503)
De amore coniugali, Liber II, VIII.

Naenia[1] prima ad somnum provocandum

Somne, veni; tibi Luciolus blanditur[2] ocellis[3];
somne, veni, venias, blandule[4] somne, veni !
Luciolus tibi dulce canit, somne, optime somne;
somne, veni, venias, blandule somne, veni !
Luciolus vocat in thalamos te, blandule somne,
somnule dulcicule, blandule somnicule.
Ad cunas te Luciolus vocat; huc, age, somne,
somne, veni ad cunas, somne, age, somne, veni !
Accubitum[5] te Luciolus vocat, eia age, somne,
eia age, somne, veni, noctis amice, veni !
Luciolus te ad pulvinum[6] vocat, instat[7] ocellis;
somne, veni, venias, eia age, somne, veni !
Luciolus te in complexum vocat, innuit[8] ipse,
innuit; en venias, en modo, somne, veni !
Venisti, bone somne, boni pater alme[9] soporis,
qui curas hominum corporaque aegra levas.

[1] Naenia, ae: (canto fúnebre; canto mágico) aquí:  canto infantil
[2] Blandior, iris, iri, itus sum: acariciar
[3] Ocellus, i: diminitivo de oculus
[4] Blandulus, a, um: diminutivo de blandus
[5] Accumbo, is, ere, cubui, cubitum: acostarse
[6] Pulvinus, i: cojín
[7] Insto, as, are, stiti, staturus: estar sobre
[8] Innuo, is, ere, ui, utum: hacer una señal
[9] Almus, a, um: nutricio, bienhechor, dulceUna